Muğla Dedektif’in evlilik öncesi araştırması, nikâh konuşulan kişinin Muğla’daki bugününü ve önceki şehirdeki geçmişini ayrı ayrı sınayıp aileye tek bir raporla bildirir. Evlenmek üzere olan çocuğunuzun seçtiği kişi Muğla’ya birkaç yıl önce gelmişse, onun hakkında bildiklerinizin çoğu kendi anlattıklarıdır: nerede büyüdüğü, hangi şehirde ne iş yaptığı, buraya neden taşındığı. Bu anlatının bir kısmı bugün burada, gözle görülebilecek kadar yakındır; bir kısmı ise yüzlerce kilometre geride kalmıştır. İkisini ayırıp her birini kendi yoluyla sınarız; ailenin önüne ise tek bir rapor gelir.
Kıyı ilçelerinde başka bir şehirden gelip yerleşmiş biriyle tanışmak sık rastlanan bir şeydir. Zor olan, adayın geçmişini bilen birine ulaşmaktır: onlar genellikle adayın geldiği şehirde kalmıştır ve aile, adayın çocukluğunu ya da önceki işini anlatacak bir tanıdık bulamaz. Araştırmanın ilk faydası bu boşluğu düzenli bir bilgiyle doldurmaktır.
Bugünü burada, dünü başka şehirde
İki dönem aynı yöntemle sınanmaz. Adayın Muğla’daki bugünü sahada görülebilir: çalıştığı yer bir adreste durur, oturduğunu söylediği mahalle haritada bellidir, anlattığı işin bir kapısı ve tabelası vardır. Önceki şehirdeki yıllar için sahaya çıkılmaz; o dönem açık kaynaklarla ve anlatılanın kendi içinde tutarlı olup olmadığına bakılarak ele alınır. Rapor da bu ayrımı korur. İki bölüm hâlinde gelir ve her satırda bilginin hangi yolla elde edildiği yazılıdır.
“Muğla’da oturuyorum” sözü bir ilçe adı vermez. Aday ilçeyi ya da mahalleyi söylemediyse, sizin bildiklerinizden yola çıkarak önce bunu daraltırız; çünkü saha gününün nerede geçeceği bu cevaba bağlıdır.
Muğla’daki hayatın görülebilen kısmı
Sahada şu sorulara cevap aranır:
- İş: Aday anlattığı yerde çalışıyor mu? İş yeri söylenen adreste var mı, açık mı, adayın anlattığı işi yapan bir yer mi? Kendi işletmesi olduğunu söylüyorsa tabelada hangi ad var?
- Oturduğu yer: Adayın söylediği ilçe ve mahallede bir konutu var mı? Bu doğrulama binanın dışından, yoldan yapılır.
- Anlattığı çevre: “Kardeşim de burada”, “ortağımla birlikte işletiyoruz” gibi cümlelerin açık kaynaklarda ya da iş yerinin kendisinde görülen bir karşılığı var mı?
- Açık paylaşımlar: Adayın herkese açık hesaplarında, anlattığı hayatla uyuşan ya da uyuşmayan izler. Bakılan yalnız herkesin görebildiği kısımdır.
Aday büyük bir işletmenin içinde çalışıyorsa, örneğin bir konaklama tesisinde, bir hastanede ya da bir fabrikada, işletmenin var olduğu sahada görülür; adayın orada çalıştığı ise açık kaynaklarla ve sizin vereceğiniz ek bilgiyle sınanır. Raporda bu satırın hangi yolla doğrulandığı ayrıca belirtilir, böylece aile neyin görüldüğünü, neyin çıkarıldığını ayırt eder.
Adayın Muğla’daki hayatına dair sizin de gördüğünüz şeyler vardır: sizi götürdüğü bir iş yeri, tanıştırdığı bir arkadaş, birlikte geçtiğiniz bir mahalle. Bunları not edin; sahada ilk sınanacak şeyler çoğu zaman bunlardır, çünkü aday onları size kendi göstermiştir.
Adayın evi ile işi aynı ilçede olmayabilir. Ortaca’da oturup Dalaman’da çalışan biri için iki ilçe de planın içine girer ve saha günü buna göre ayarlanır; iki ilçeli hayatlar üzerine yazımız bu durumun aramayı nasıl değiştirdiğini anlatıyor.
Önceki şehirde geçen yıllar
Adayın Muğla’dan önceki hayatı için elimizdeki araç açık kaynaklardır: adının geçtiği açık yayınlar, eski iş yerlerinin bugün var olup olmadığı, anlattığı yıllarla örtüşen ya da örtüşmeyen fotoğraflar ve kayıtlar. Bu kısım masa başında yürür. Burada bir kusur aranmaz; bakılan, adayın andığı şehirlerin ve yılların açık kaynaklarda bıraktığı izle örtüşüp örtüşmediğidir.
Bir örnek üzerinden düşünmek kolaylaştırır. Aday “beş yıl İzmir’de bir lokantada aşçılık yaptım” diyorsa, o lokantanın adı, o yıllarda açık olup olmadığı ve adayın adının ya da fotoğrafının orada bir iz bırakıp bırakmadığı araştırılır. İz bulunamaması bir şeyi kanıtlamaz; raporda “iz bulunamadı” diye yazılır ve aile bunu öteki satırlarla birlikte okur. Adayın önceki hayatı başka bir ülkede geçtiyse tarama o ülkenin dilindeki açık yayınları da kapsar; bu kısmın ne kadar derine inebileceğini işe başlamadan açıkça söyleriz.
Raporun her satırı aynı düzenle kurulur:
| Anlatılan | Dönem | Nasıl sınandı | Sonuç |
|---|---|---|---|
| Adayın kendi cümlesi, sizin aktardığınız biçimiyle | Muğla’daki bugün ya da önceki şehir | Sahada görülen ya da açık kaynakta bulunan | Doğrulandı, farklı çıktı ya da iz bulunamadı |
Ailenin getirdiği bilgi. Adayın size kendi ağzından anlattıklarını bir kâğıda yazın: doğduğu yer, yaşadığı şehirler ve yıllar, yaptığı işler, Muğla’ya geliş sebebi, size gösterdiği fotoğraflar. Bu bilgileri adaya soru sorarak toplamanız gerekmez; şimdiye kadarki sohbetlerde söylenenler yeterlidir. Araştırma adayın kendi anlattıklarını esas aldığı için ona haksızlık etmez.
Tutmayan bir bilgi çıkarsa
Raporda uyuşmayan bir bilgi, nasıl uyuşmadığıyla birlikte yazılır: iş yeri kapanmış mı, o adreste hiç olmamış mı, yoksa başka bir adla mı sürüyor? İnsanlar iş değiştirir, yılları yuvarlar, kısa bir dönemi anlatmayı unutur. Bu yüzden rapor bir hüküm cümlesiyle bitmez; hangi bilginin doğrulandığını, hangisinin farklı çıktığını, hangisi için iz bulunamadığını ayrı ayrı gösterir.
Bazen en doğru sonraki adım, uyuşmayan noktayı adaya yumuşak bir dille sormaktır. Raporun elinizde olması bu konuşmayı tahmine değil bilgiye dayandırır. Bazen de rapor ailenin içini rahatlatır ve nikâh hazırlığı daha sağlam bir zeminde sürer.
Başvuruyu aile mi yapar, evlenecek kişi mi?
Başvuruyu anne ya da baba yapabileceği gibi evlenecek kişinin kendisi de yapabilir. İkisinin ihtiyacı biraz farklıdır: aile genellikle adayın geçmişini bütün olarak görmek ister, evlenecek kişi ise çoğu kez tek bir konuda içinin rahat etmesini, örneğin anlatılan işin gerçekten var olduğunu görmeyi ister. Kapsam bu ihtiyaca göre daralır ya da genişler; daralan kapsam daha kısa bir çalışma demektir.
Aile adına başvuruluyorsa, raporun evlenecek kişiyle paylaşılıp paylaşılmayacağı ailenin kararıdır. Bu kararı rapor gelmeden düşünmek, sonuç ne çıkarsa çıksın aile içindeki ilişkiyi korur.
Zamanı ne belirler?
Bu araştırma en çok, atılan adımlar henüz geri alınabilirken işe yarar: söz ya da nişan tarihi konuşulmadan, iki aile bir araya gelmeden, ortak bir ev için para harcanmadan önce. Tarih yaklaştıkça aile de aday da baskı altında kalır ve rapordaki bir bulguyu açıkça konuşmak zorlaşır. Ön görüşmede nikâh takviminizi söylerseniz plan ona göre kurulur.
Araştırma süresince adayla, ailesiyle ya da arkadaşlarıyla konuşulmaz; hazırlıklar kendi düzeninde sürer. Adayla internette tanışıldıysa ve ilişki henüz yüz yüze görüşmeye varmadıysa ilk soru başkadır; internette tanışılan kişi yazısı bu durumu ayrıca ele alıyor.